Voor je het weet is het weer zover: een nieuw filmfestival dient zich aan. Koester ik nog de warme (hoewel…) herinneringen aan het Nederlands Film Festival, staat daar plots het Internationaal Documentaire Festival Amsterdam – kortweg IDFA – voor de deur! Ik was voornemens verslag te doen van dit festival, maar aangezien ik mijn agenda kwijt ben was de startdatum me geheel ontgaan. Gelukkig heb ik punctuele mensen in mijn omgeving, die me wezen op hun plan op de zaterdag het IDFA te gaan bezoeken. Goed voorbeeld doet volgen, mijn zaterdag kreeg ook een onverwacht filmische invulling.
Nu was in een week of drie geleden al naar de persvoorstelling van het de openingsfilm van het IDFA geweest, ik had dus beter kunnen weten. De openingsfilm dit jaar betrof de Poolse productie War Games: and the Man Who Stopped Them. Verhalend over de Poolse kolonel Kuklinski, die tijdens de koude oorlog staatsgeheimen van Oost-Europa naar de Verenigde Staten wist over te hevelen, heb ik voordat de documentaire begint al een beetje het idee dat een wat universeler thema wellicht interessanter was geweest als openingsfilm. De beschrijving op de IDFA webpagina liegt er echter niet om: Kuklinski was de man die eigenhandig wereldoorlog drie heeft weten te voorkomen. Een verhaal dat het dus verdient gehoord te worden.
War Games
Vlak voordat regisseur Dariusz Jablonski besluit naar de Verenigde Staten – verblijfplaats van Kuklinski middels politiek asiel – af te reizen, bereikt hem het bericht dat zijn gewenste subject plots overleden is. Dit zet direct te denken op het gebied van samenzweringen, een thema dat vervolgens als een rode draad door de documentaire heen zal lopen. Kuklinski moet tijdens zijn operatie, die hem volledig wordt ingegeven door idealisme, voortdurend op zijn tellen passen. En dat is nog zacht uitgedrukt. Wonderwel lukt het hem keer op keer weg te komen met zijn gewaagde pogingen de koude oorlog tot een veilig eind te brengen. Hij speelt strategische posities van het rode oosten door naar de Verenigde Staten, opdat zij een voorsprong hebben op de kwantitatief in het voordeel zijnde Russen.
Dat deze gewaagde operatie meer risico teweeg brengt dan slechts gevaar voor eigen leven, blijkt al snel. Kuklinski heeft een familie: een vrouw en twee zonen. Vooral deze twee zonen staan symbool voor de tragiek van zijn leven: beiden komen op jonge leeftijd, onder verdachte omstandigheden om. In eigen land is Kuklinkski namelijk niet per definitie de held die hij in het westen gewaand wordt. De doodstraf is het bedankje dat hij in eerste instantie krijgt voor zijn prestaties tijdens de koude oorlog.
Met de tragiek die tekenend is voor zijn levensloop, komt direct een van de valkuilen van deze film kijken: het is te onpersoonlijk, vaak te zakelijk. Graag had ik meer willen zien over de persoon Kuklinkski, dan alleen zijn daden uiteen gezet te zien worden. Maar wellicht is dit teveel gevraagd van een documentaire over een man die kort voor de opnames overleed. De regisseur kan hierdoor slechts putten uit overlevering en archiefmateriaal: bronnen die vaker dan eens een gekleurd beeld van de geschiedenis geven. Desondanks schetst War Games een relatief coherent beeld van een man die zich niet liet leiden door wereldlijke doctrine, maar er een eigen idee van gerechtigheid op nahield en hiernaar handelde. Een inspirerende boodschap. Jammer dat de uitwerking hier soms bij achterblijft, des te meer omdat gemeend wordt de documentaire op esthetisch vlak hipper te moeten laten zijn dan wellicht nodig.
Longstay
Een week of drie ging voorbij voordat het festival daadwerkelijk los zou barsten. De officiële opening vond plaats op vrijdag 19 november, mijn persoonlijke opening werd uitgesteld tot zaterdag de 21e. Na vluchtig een provisorisch schema in elkaar gezet te hebben, kwam het volgende resultaat uit de bus rollen: Longstay, The Edge of Dreaming en Kings of Pastry. Op voorhand was ik al voornemens te gaan voor de wat minder gangbare thema’s betreffende de aangeboden documentaires, de zaterdagkeuze is wat dat betreft wel geslaagd.
Longstay was direct een mooie binnenkomer: in een volgeboekte zaal werd het verhaald verteld over een zogenaamde ‘long stay facility, oftewel een Tbs-kliniek, in Zeeland. De hier opgenomen delinquenten wordt in Longstay de mogelijkheid geboden hun verhaal te vertellen, alsmede hun ervaringen in jaren van seclusie, afzondering van de maatschappij. Verbazing schetste mij al snel wanneer bleek dat veel van de delinquenten hun gevangenschap gewillig omarmd hadden. Daar waar ik allerlei maniakale gestoorden had verwacht aan te treffen, waren de protagonisten in Longstay voornamelijk mannen die zelf tot de conclusie waren gekomen dat het leven in de normale maatschappij hen aan teveel negatieve prikkels overleverde. Zodoende zijn zij naar eigen zeggen meer gebaat bij een volledig gecontroleerd leven, waarin zij een zelf verworven vrijheid als groot goed ervaren. Het openlijk gebruik van kettingzagen en hakbijlen zijn getuige van de herverworven vrijheid van deze mannen die voorheen als levensgevaarlijke moordenaars door het leven gingen. De maaksters van Longstay zijn er echter in geslaagd de menselijke kant van de Tbs’er naar de voorgrond te halen – een prestatie. Om dit voor elkaar te krijgen was wel een verblijf van meer dan negen maanden in de kliniek in kwestie nodig om het vertrouwen van de bewoners te winnen.
Enig punt van kritiek is wellicht dat de film de misdrijven die zijn gepleegd te zeer relativeert. Zeker wanneer tijdens het vragenrondje na afloop de maaksters van Longstay pleiten voor de vrijlating van een van de delinquenten die in de film toevallig sympathiek overkomt. Sympathiek of niet, Longstay is en blijft een film die het leven schetst van mannen die veroordeeld zijn voor brute moorden en zedenmisdrijven en lijden aan gedragsstoornissen. Hierdoor zijn zij moeilijk of simpelweg niet te re-integreren. Laten we het vooral niet mooier maken dan het is.
The Edge of Dreaming
Na een korte lunchpauze was het tijd voor een kijkje in de ziel van de mens, om precies te zijn: de droomwereld waar we allemaal ’s nachts aan onderhevig zijn. In The Edge of Dreaming maakt Amy Hardie in een ego-documentaire wereldkundig waarom haar leven ontwricht werd het jaar dat zij 48 werd. Een eerste voorspellende droom over de dood van een van haar paarden vormt de aanleiding voor haar geloof in de voorspellende aard van haar dromen. Wanneer zij op een dag droomt over haar overleden ex-man die haar vertelt dat zij zal sterven in haar 48e levensjaar, staat de wereld van Hardie op zijn kop. Haar huidig man, psycholoog, heeft moeite met de zweverige uitleg van haar droomervaring. Hardie laat zich hierdoor echter niet weerhouden en wordt in haar zoektocht naar antwoorden op haar vragen steeds verder meegesleept in haar eigen geloof in de waarheid achter haar dromen. Wanneer zij ook daadwerkelijk een longaandoening ontwikkelt tijdens haar 48e levensjaar lijken alle voorspellingen waarheid te worden. Deze angst drijft Hardie er toe haar zoektocht naar waarheid uit te breiden en brengt haat langs neurologen, therapeuten en zelfs sjamanisten.
Lastig aan The Edge of Dreaming is dat het al snel de vorm van een ego-docu aanneemt. Dit gegeven maakt het na de perceptuele ontmanteling van de voor waar gewaande droombeelden door de protagonist moeilijk de documentaire serieus te blijven nemen. Tegelijkertijd biedt het wel een interessant kijkje in een geest die gedreven wordt door angst en paranoïde ideeën en uiteindelijk op psychosomatische wijze meester lijkt te worden over de protagonist. Misschien wel interessanter voor de objectieve kijker is de inkijk die wordt geboden in het functioneren van het menselijk brein in slaaptoestand. Hiermee wordt een poging gewaagd het doel of nut van dromen te vatten – een zaak die tot nog toe slechts onderhevig is aan speculatie en hypothese. The Edge of Dreaming biedt hoe dan ook genoeg stof tot nadenken en discussie, op zowel emotioneel als rationeel vlak en weet daarmee zonder meer doel te raken.
Kings of Pastry
Als toetje op de zaterdag had ik het Walhalla voor zoetekauwen ingepland: Kings of Pastry. Koks die alles uit de kast halen om meester te worden op het gebied van de zoete waren. Bloed, zweet en tranen vloeien om de meer dan fel begeerde titel ‘meilleurs ouvrier de France’ in de wacht te slepen, compleet met kraagje in de nationale driekleur. Velen ambiëren het, slechts enkelen bemachtigen het. In dit soms bijna ontluisterende portret worden enkele koks op de voet gevolgd in hun queeste hun ultieme droom waarheid te laten worden. Alle voorbereidingen ten spijt, kan er tijdens de driedaagse toetsing nog alles misgaan. Dit probleem manifesteert zich voornamelijk rond het suikergoed, dat zowel letterlijk als figuurlijk het zwaartepunt van de wedstrijd vormt en zelfs de zaal rillingen over de rug wist te bezorgen. De dynamiek en oprechtheid waarmee Kings of Pastry gemaakt is draagt direct over op het publiek, dat overduidelijk meeleefde met het reilen en zeilen van de culinaire kunstenaars in kwestie. Knap is dat de protagonisten door de makers op de huid gezeten worden en dat er tijdens het kijken nauwelijks op te merken valt dat de camera daadwerkelijk bediend wordt door mensen. Al het vertoonde staat in dienst van de kunst der koken en uiteindelijk is dat het spil waar de film om draait: koken verheffen tot een kunde van ongekende hoogte. En dat mag best gepaard gaan met het een en ander aan humor. Ik sluit me dan ook graag aan bij president Sarkozy van Frankrijk, die stelling neemt voor de koks in kwestie. Het ultieme hart onder de riem wordt hen geboden door de Franse president die stelt dat intelligentie op dezelfde voet geschaard mag worden als handvaardigheid. Kings of Pastry is een eerbetoon aan deze handvaardigheid in al zijn schoonheid, al zijn esthetische pracht. Een film om likkebaardend bij weg te zakken.
Dag één en tevens mijn eerste IDFA-ervaring heeft me doen snakken naar meer. Morgen onder andere sumoworstelaars en het Nederlands klerikale bestel. Graag tot dan!
